Wat is een Tsuba?

Tsuba, de beschermkapjes van Japanse zwaarden zoals katana’s, maar ook van wakizashi en tanto, dienen om de hand van de krijger te beschermen door te voorkomen dat het lemmet van de vijand ernaartoe glijdt. Ze bevinden zich boven de Tsuka (handgreep).

Tsuba’s zijn over het algemeen tussen de 5 en 10 cm groot en zijn er in verschillende stijlen, van de klassieke ronde (Marugata) tot meer complexe stijlen zoals de vierlobbige (Moko gata) of rechthoekige (Aori gata). De eerste tsuba’s, die in de 6e eeuw verschenen, waren nogal rudimentair, vaak druppelvormig en gemaakt van eenvoudige metalen zoals koper of ijzer. In de loop der eeuwen evolueerden ze tot echte kunstwerken, die door samoerai werden gebruikt om hun wapens te personaliseren en te versieren.

Doel van de Tsuba

Oorspronkelijk had de Tsuba een praktische functie: hij beschermde de hand van de krijger tijdens een duel, door de slagen van de tegenstander af te weren en te voorkomen dat de hand van de eigenaar over het lemmet gleed en zichzelf sneed. Bovendien draagt hij bij aan de balans van het zwaard, waardoor het beter hanteerbaar is. Hij speelt ook een cruciale rol bij het in evenwicht brengen van de katana, door het zwaartepunt aan te passen. Dit subtiele evenwicht is cruciaal voor de uitvoering van kata, de gecodificeerde bewegingen van de zwaardvechtkunst. Het draagt ook bij aan de ergonomie van het zwaard, waardoor het gemakkelijker vast te pakken is. Tijdens gevechten konden samoeraikrijgers de Tsuba ook gebruiken om manoeuvres uit te voeren, zoals de Tsubazeriai, waarbij twee zwaarden elkaar kruisen bij de Tsuba om een voordeel te behalen op de tegenstander. Hoewel de primaire functie defensief was, kreeg de Tsuba al snel een artistieke dimensie.

Gebruikte materialen

Ze zijn gemaakt van een grote verscheidenheid aan metalen, van ijzer en brons tot rood koper en verfijnde legeringen zoals rogin, shibuichi (koper-zilver) en shakudo (koper-goud). Sommige zijn ook versierd met goud of zilver. Het gebruik van edele metalen was vaak voorbehouden aan siervoorwerpen in vredestijd, zoals in de Edo- of Meiji-periode, toen de tsuba een prestigieus voorwerp werd.

Er zijn twee belangrijke materialen: ijzeren tsuba’s (tetsu) en zachte metalen tsuba’s (kinko). Voor tsuba’s van kinko worden verschillende legeringen gebruikt, elk met hun eigen specifieke kleur en eigenschappen:

• Shakudo: koper-goudlegering, diep middernachtblauw.
• Sentoku: koper, zink en lood, bruin.
• Shibuichi: koper-zilverlegering, grijs.

Kenmerken van Tsuba

De tsuba bestaat uit verschillende elementen met specifieke functies:

• Nagako-ana: driehoekige centrale opening voor het zwaardblad.
• Kozuka-hitsu: klein gat voor het plaatsen van een kogatana, een miniatuurversie van de katana die door samoerai werd gebruikt voor praktische dagelijkse taken, zoals het bijsnijden van hun veerpen.
• Kogai-hitsu: opening voor het opbergen van een kogai, een paar spikes die worden gebruikt als multifunctioneel gereedschap, zoals eetstokjes, hoefschrapers en haarspelden.

Geschiedenis en oorsprong van de Tsuba

De eerste Tsuba dateren uit de 5e eeuw en hadden een eenvoudige vorm. Ze dienden alleen om de hand van de samoerai tijdens de strijd te beschermen en het zwaard in evenwicht te houden. Het waren functionele onderdelen, gesmeed uit duurzame materialen zoals ijzer, zonder overdadige versieringen, en soms versierd met een Mon (embleem) dat de clan of heer symboliseerde. Ze moesten bestand zijn tegen de voortdurende oorlogvoering tussen rivaliserende clans en dienen als een betrouwbaar hulpmiddel voor krijgers.

De eerste tsuba’s hadden dus een minimalistisch, druppelvormig ontwerp. Pas in de Muromachi- en Edo-periodes begonnen ambachtslieden deze beschermkappen te verfijnen, met name met de komst van mokume-gane, een smeedtechniek die in de 17e eeuw werd ontwikkeld door zwaardsmeden, of tosho.

Tijdens de Edo-periode (1603-1868) konden ambachtslieden zich dankzij de relatieve vrede meer concentreren op het artistieke aspect van Tsuba. Ze werden decoratiever, met inlegwerk van edele metalen en motieven die legendes en historische verhalen uitbeeldden. Naast hun oorlogszuchtige functie werden ze van generatie op generatie doorgegeven als waardevolle erfstukken.

Met de afschaffing van de samoerai tijdens het Meiji-tijdperk (1868-1912) werd het openbaar gebruik van zwaarden verboden. Zwaardsmeden gingen zich toen toeleggen op de export van deze decoratieve voorwerpen, die de aandacht trokken van westerse verzamelaars. Tsuba die in deze periode werden gemaakt, zijn vaak het meest gedetailleerd en luxueus, ook al waren ze niet langer bedoeld voor krijgskunst. Tegenwoordig worden Tsuba soms van staal gemaakt.

Tsuba-vormen

Naast de diversiteit aan materialen zijn Tsuba vaak verkrijgbaar in verschillende vormen.

De meest voorkomende vormen zijn:

• Maru-gata: ronde.
• Aori gata: Rechthoekig.
• Kiku-gata: Chrysantvormig, keizerlijk symbool.
• Kaku-mimi: vierkant.
• Tate-maru-gata: ovaal of druppelvormig.
• Mokko-gata, Tate Ito gata: vierlobbig randje.
• Hashi-gaku: Zeshoekig.
• Nade-kaku-gata: Rechthoekig met afgeronde hoeken.
• Kaku gata, Yuko Ito gata, Kaku-mimi-koniku: Vierkant met afgeronde hoeken.
• Maru-mimi: Afgerond.
• Namban-gata: Gevarieerde vormen met arabeskversieringen.
• Ho-o-gata: Ronde of ovale rand, vaak met feniksversiering.
• Sukinokoshi: Verhoogde rand.
• Hamidashi: Rond met zijdelingse inkepingen.
• Mukade-gata: Cirkelvormig met straalpatroon.
• Shingen-gata: Afgeronde rand met concentrische versiering.
• Naga-maru-gata: Langwerpig ovaal.
• Dote-mimi: Buisvormige, holle velg.

Tsuba-motieven en symboliek

Tsuba’s zijn sinds de Edo-periode echte kunstwerken en werden vaak met uitzonderlijke nauwkeurigheid versierd. Ze weerspiegelden niet alleen de esthetische smaak van samoerai en daïmios, maar ook hun trots op hun wapens, die echte symbolen waren van hun rang en status.

De gegraveerde motieven op tsuba’s zijn diep geworteld in de Japanse cultuur. Ze hebben natuurlijke thema’s zoals kersenbloesems, pruimenbomen, draken, wolken en heilige bergen. Deze gravures zijn niet alleen decoratief: ze hebben ook een symbolische betekenis. Een drakenmotief symboliseert bijvoorbeeld kracht, terwijl de kersenbloesem verwijst naar de vergankelijkheid van het leven, een centraal concept in de samurai-filosofie.

De keuze van motieven, vaak beïnvloed door het shintoïsme of het zenboeddhisme, laat zien dat de tsuba niet alleen een functioneel voorwerp is, maar ook een echt spiritueel medium voor de eigenaar. Deze ontwerpen worden soms gecombineerd met patinateknikken, die subtiele contrasten toevoegen en de visuele textuur versterken.

Sommige ontwerpen, zoals die met de leeuwenhond of chrysantmotieven, hadden een specifieke betekenis, vaak gerelateerd aan bescherming of kracht.

Andere zijn gegraveerd met damascene motieven of ingelegd met edelmetalen zoals zilver of goud. Een van de bekendste technieken die wordt gebruikt is nunome-zōgan, waarbij dunne laagjes goud of zilver op het metalen oppervlak worden aangebracht.

Ambachtslieden, bekend als tsubako, combineerden deze patronen met technieken zoals sukashi (snijden) of inlegwerk van edelmetaal om unieke kunstwerken te creëren.

Het ontwerp van de tsuba was natuurlijk vaak afhankelijk van de zwaardsmid en het tijdperk, met eenvoudigere modellen voor krijgers in het veld en meer sierlijke ontwerpen voor edelen, hooggeplaatste samoerai of verzamelaars uit de Edo-periode. Soms zijn de Fuchi (de ring die de Tsuka onder de beschermkap vasthoudt) en de Kashira in harmonie met de Tsuba versierd.

Verschillende scholen van Tsuba

Door de eeuwen heen hebben talrijke scholen invloed gehad op het maken van tsuba’s, waarbij elke regio en periode zijn eigen stijl en technieken ontwikkelde. Elke school had zijn eigen beroemde meesters, zoals Shimuzu Jingô en Kanô Matsuo, die hun stempel hebben gedrukt op de kunst van het maken van tsuba’s.

Onder de bekendste scholen vinden we per periode:

15e eeuw (Muromachi-periode):

• Gotô: Opgericht door Gotô Yujô (1453-1512), bekend om zijn Tsubas met reliëfstippen.

16e eeuw (Edo):

• Asakusa-school: vroege Edo-periode
• Chôshû: Gespecialiseerd in de productie van stevige ijzeren Tsuba’s.
• Ônin: Bekend om zijn toegepaste reliëfversieringen.
• Tachikanagoshi: Gebruikte zachte metalen met complexe inlegwerk.
• Tôcho: Bekend om zijn fijn gesneden ijzeren Tsuba’s, die vaak worden gebruikt voor ceremoniële zwaarden.
• Gomoku-zôgan: Deze school, die aan het einde van de 16e eeuw actief was, staat bekend om haar kenmerkende versieringen.
• Kaneie (Fushimi): Bekend om zijn gedetailleerde werken.
• Shingen: Gelijktijdig actief, gekenmerkt door innovatieve ontwerpen.
• Shôami: Gekenmerkt door een grote verscheidenheid aan stijlen en technieken.

17e eeuw (Edo):

• Heian-jô: Een van de belangrijkste scholen van deze eeuw, gekenmerkt door rijk gedetailleerde Tsuba’s.
• Hôan, Kaga en Sukashi: Gespecialiseerd in fijn gesneden ijzeren Tsuba’s, een zeer gewilde stijl.
• Higo: Opgericht door Hayashi Matashichi in de provincie Higo, bekend om zijn elegante Tsubas.
• Myochin: School die bekend staat om zijn robuuste smeedijzeren Tsuba’s.

18e eeuw (Edo):

• Kinaï: Gespecialiseerd in het snijden van ijzer, worden zijn Tsuba’s zeer gewaardeerd om hun finesse.
• Ko-Kinko: Bekend om zijn werken in zacht metaal met drukke versieringen.

19e eeuw (Edo):

• Ôtuki (Tokyo): Actief aan het einde van de Edo-periode.
• Tanaka

Deze scholen illustreren de evolutie van stijlen en technieken door de eeuwen heen, waarbij elke periode innovaties op het gebied van ontwerp, materialen en symboliek met zich meebracht voor de creatie van Tsuba’s. Dankzij het nauwgezette zwaardvechterswerk en de handtekeningen van de ambachtslieden is het mogelijk om de geschiedenis van bepaalde Tsuba’s te traceren, waardoor deze objecten zeer gewild zijn bij verzamelaars.

De evolutie van de Tsuba door de eeuwen heen, van een eenvoudige ijzeren schijf tot uitvoerig versierde creaties, weerspiegelt de Japanse geschiedenis. Tegenwoordig is het bezit van een antieke Tsuba een stukje geschiedenis, dat getuigt van de verfijning van de Japanse cultuur, de knowhow van Tsubako en de geschiedenis van de samoerai.